Een tautologie is een stijlfiguur waarbij twee (of meer) woorden met dezelfde betekenis achter elkaar worden gebruikt. Denk aan 'nooit ofte nimmer' of 'kant en klaar'. Als bewust ingezet middel versterkt het de boodschap; als onbewuste herhaling is het een taalfout die schrijvers proberen te vermijden.
Wat betekent tautologie?
Uit het Grieks: 'hetzelfde-woord'. Twee of meer synoniemen naast elkaar, zonder dat de betekenis toeneemt. Voorbeeld: 'wijd en zijd' — beide woorden betekenen 'ver' of 'over een groot gebied'.
Bekende Nederlandse tautologieën
- Nooit ofte nimmer
- Wijd en zijd
- Rustig en kalm
- Stof en as
- Kant en klaar
- Vrij en onbelemmerd
- Alles en iedereen
- Onder en boven
Tautologie versus pleonasme
Pleonasme = een woord voegt overbodig een kenmerk toe: 'witte sneeuw' (sneeuw is altijd wit), 'ronde cirkel' (cirkel is altijd rond). Tautologie = twee woorden zeggen hetzelfde: 'nooit ofte nimmer'. Beide zijn stijlfiguren die dubbels bevatten, maar op andere manier.
Wanneer gebruiken?
In retoriek en poëzie voor nadruk. In juridische teksten om ambiguïteit te vermijden ('null and void'). In gewone zakelijke teksten: vermijden voor helderheid.
Tautologie in de logica
In de logica heeft het woord een andere betekenis: een uitspraak die altijd waar is ongeacht de waarheid van de deelbeweringen. 'Het regent of het regent niet' is een logische tautologie.
Zelftest
Vervang één van de twee woorden. Blijft de betekenis van de zin identiek? Dan is het een tautologie.
Kort samengevat
Tautologie = twee synoniemen naast elkaar ('nooit ofte nimmer'). Verschilt van pleonasme (overbodig kenmerk). Retorisch bruikbaar, in zakelijke teksten meestal overbodig.
